Kennis delen over herstel, behandeling en
participatie bij ernstige psychische aandoeningen

 

Herstel & herstelondersteuning 2014

De psychometrische eigenschappen van de Questionnaire about the Process of Recovery (QPR) zijn goed
Het herstelproces bestaat uit kernprocessen op vijf domeinen: verbondenheid, hoop, identiteit, betekenis en empowerment (acroniem in het Engels: CHIME). Er is slechts één meetinstrument dat veranderingen in al deze domeinen meet: de Questionnaire about the Process of Recovery (QPR). Er is nog maar weinig psychometrisch onderzoek naar de QPR gedaan. In deze Engelse studie werd de latente structuur, de betrouwbaarheid en de validiteit van de QPR onderzocht bij 335 personen die een psychose hebben meegemaakt. Uit de factoranalyse kwam naar voren dat 7 van de 22 items van de QPR redundant zijn, zodat volstaan kan worden met 15 items. De betrouwbaarheid van de QPR is groot met een Cronbach’s alfa van 0.933. Om de validiteit en de voorspellende waarde met betrekking tot herstel te meten werden verbanden tussen de QPR en de volgende meetinstrumenten in kaart gebracht: de Positive and Negative Syndrome Scale (PANNS), de Psychotic Symptom Rating Scales (PSYRATS), de Beck Hopelessness Scale (BHS), de Self Esteem Rating Scale (SERS), de Calgary Depression Scale for Schizophrenia (CDSS) en de Personal and Social Performance Scale (PSP). Het blijkt dat de interne consistentie, de test-hertest betrouwbaarheid en de convergente validiteit van de QPR hoog zijn. De QPR heeft significante correlaties met meetinstrumenten die symptomen meten (PANNS en PSYRATS) en andere instrumenten die met herstel geassocieerd worden (SERS en BHS).
Law H, Neil ST, Dunn G & Morrison AP (2014).Psychometric properties of the Questionnaire about the Process of Recovery (QPR). Schizophrenia Research 156 (2-3), 184–189. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Nog niet veel bewijs voor de effectiviteit van Peer Recovery Support voor personen met een middelenverslaving
Deze literatuurreview maakt onderdeel uit van de Assessing the Evidence Base (AEB) Series van het Amerikaanse SAMSHA. Peer Recovery Support (PRS) omvat niet-klinische activiteiten door ervaringsdeskundigen die in hun herstelproces zitten ten behoeve van lotgenoten die met hun herstelproces beginnen. De PRS-specialist geeft ondersteuning op sociaal en instrumenteel gebied en voorlichting. Hij is een begeleider. In dit geval gaat het om de ondersteuning van verslaafden met meestal een comorbide psychische stoornis. In deze review wordt beschreven hoeveel evidentie voor de effectiviteit van deze activiteit er te vinden is. Er werden 2 RTC’s, 4 quasi-experimentele studies, 4 studies met een pre-post design en een review gevonden. Het niveau van evidentie wordt als matig gekwalificeerd. De studies tonen aan dat PRS geassocieerd wordt met minder terugval, meer therapietrouw, met betere relaties met hulpverleners en met een algemene toename van de tevredenheid over de behandeling. Echter: aan de meeste studies kleven methodologische problemen, zoals de onmogelijkheid om het effect van PRS los van andere ondersteunende activiteiten aan te tonen, heterogene studiegroepen, niet consistente uitkomstmaten en het ontbreken van geschikte controlegroepen. Ervaringsdeskundigen kunnen als rolmodel dienen voor een leven in herstel, wat op zijn beurt hun eigen herstel ondersteunt. Er is meer gedegen onderzoek nodig om de effectiviteit van PRS sterkere evidentie te geven.
Reif S, Braude L, Lyman DR, Dougherty RH, Daniels AS, Ghosen SS, Salim O, Delphin-Rittmon ME (2014). Peer Recovery Support for Individuals With Substance Use Disorders: Assessing the Evidence. Psychiatric Services 65 (7), 853–861. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Illness Management and Recovery (IMR) niet effectiever dan een probleemoplossende interventie
Illness Management and Recovery (IMR) is een gestructureerde cursus met begeleiding waarin cliënten met ernstige psychische aandoeningen leren om hun persoonlijke hersteldoelen te bereiken en vaardigheden te ontwikkelen om beter met hun ziekte om te gaan. Tot nu toe is de werkzaamheid van IMR in 3 RCT aangetoond. In deze Amerikaanse RCT werd IMR (n=60) rigoureus getest door als controle interventie een probleemoplossende (PS) groepsinterventie (n=58) aan te bieden. Alle deelnemers hadden schizofrenie of een aanverwante stoornis. Een groot deel bestond uit veteranen. Beide groepen kwamen negen maanden lang wekelijks bijeen. Er werden op baseline, na 9 en na 18 maanden meetinstrumenten afgenomen: de Positive en Negative Syndrome Scale (PANNS) voor symptomen, de kwaliteit van leven werd gemeten met de Quality of Life Scale (QLS), ziektemanagement met de Illness Management and Recovery Scale, functioneren met de Patient Activation Measure, medicatietrouw met de Morisky Scale en subjectief herstel met de Recovery Assessment Scale (RAS). Verder werden gegevens over opnames verzameld. Tegen de verwachting in bleken er na 18 maanden geen significante verschillen tussen de scores van beide groepen te zijn. De deelnemers van beide groepen gingen significant vooruit wat betreft de ernst van de symptomen, ziektemanagement en de kwaliteit van leven. Opmerkelijk was dat de opkomst in beide armen van de RCT laag was: slechts 28% van de IMR-groep vs. 18% van de PS-groep nam aan meer dan de helft van de sessies deel. Van de aan de IMR-interventie toebedeelde deelnemers nam 23% aan geen enkele sessie deel. Voor de PS-groep was dat 34%.
Salyers MP, McGuire AB, Kukla M, Fukui S, Lysaker PH & Mueser MT (2014). A Randomized Controlled Trial of Illness Management and Recovery With an Active Control Group. Psychiatric Services 65 (8), 1005–1011. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

De verkorte versie van de Mental Health Recovery Measure, de MHRM-10, is bruikbaar, valide en heeft een goede interne consistentie
De items van de Mental Health Recovery Measure (MHRM) zijn gebaseerd op enkele concepten die ten grondslag liggen aan het herstelproces: zichzelf losmaken, zelf-empowerment, leren en zichzelf herdefiniëren, basis functioneren, welbevinden, nieuwe potenties en voor zichzelf opkomen. In deze Amerikaanse studie werden de constructvaliditeit en de betrouwbaarheid van de uit 30 items bestaande MHRM verder getest bij een steekproef van 795 veteranen met schizofrenie en werd bekeken in hoeverre een verkorte, uit 10 items bestaande, versie van de MHRM eenzelfde psychometrische kwaliteit heeft als het oorspronkelijke instrument. Er werden correlaties berekend van de MHRM en de MHRM-10 met instrumenten die kwaliteit van leven (The Lehman Quality of Life Interview-TL-30), tevredenheid met hulpverlening (Client Satisfaction Qustionnaire-CSQ-8), ernst van symptomen (BPRS) en functioneren (MIRECC GAF) meten. De MHRM-10 werd gevormd door de 10 items te kiezen die middels factor analyse de hoogste ladingen kregen. De interne consistentie van de MHRM en de MHRM-10 was goed. De totale scores van de MHRM en de MHRM-10 correleerden sterk en positief met kwaliteit van leven metingen (TL-30 en CSQ-8) en negatief met depressieve gesteldheid (BPRS depressive mood subschaal). Beide instrumenten hadden ook een uitstekende interne consistentie. De psychometrische eigenschappen van de MHRM-10 lijken gelijk aan die van de MHRM. Omdat de MHRM-10 veel korter is kan deze makkelijker in de klinische praktijk worden ingezet om het ervaren herstel te meten.
Armstrong NP, Cohen AM, Hellemann G, Reist C & Young AS (2014). Validating a Brief Version of the Mental Health Recovery Measure for Individuals With Schizophrenia. Psychiatric Services 65 (9), 1154–1159. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Personen met psychische problemen die betekenisvolle vrijetijdsbestedingen hebben herstellen meer en sneller
Bewust gekozen vrijetijdsbestedingen bieden mogelijkheden voor betekenisvolle persoonlijke en sociale activiteiten. Deze kunnen het herstel positief beïnvloeden. In deze Amerikaanse studie (N=101) werd onderzocht in hoeverre aan vrije tijd gerelateerde concepten de mate van herstel (recovery) kunnen voorspellen in een cultureel heterogene groep (blanken; zwarten; Latino’s en Aziaten) met ernstige psychische problemen. De volgende instrumenten werden afgenomen: de Recovery Assessment Scale (RAS); de SF-12 Health Survey (SF-12); de Colorado Symptom Index (CSI); de Leisure Meanings Gained Scale (LMGS); de Leisure Coping Scale (LCS); de Leisure Satisfaction Scale (LSS); de Leisure Boredom Scale (LBS) en de Perceived Active Living Scale (PALS). Er blijkt een positieve en significante correlatie te zijn tussen de vrijetijdsvariabelen (zoals betekenis geven door middel van vrijetijdsactiviteiten; omgaan met stress via vrijetijdsbesteding; vrijetijdsactiviteiten dragen bij aan een bevredigend leven) en herstel, algemene gezondheid en psychiatrische symptomen. Er was een negatieve correlatie tussen ervaren verveling in de vrije tijd en herstel. Uit een hiërarchische regressieanalyse kwam naar voren dat de variantie in herstel voor 65% kan worden verklaard door betekenissen die gekoppeld zijn aan vrijetijdsactiviteiten, ervaren actief leven en verveling in vrije tijd.
Iwasaki Y, Coyle C, Shank J, Messina E, Porter H, Salzer M, Baron D, Kishbauch G, Naveiras-Cabello R, Mitchell L, Ryan A & Koons G (2014). Role of Leisure in Recovery From Mental Illness. American Journal of Psychiatric Rehabilitation 17 (2), 147-165. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

In de praktijk ontbreken evidence-based interventies die recovery ondersteunen nog op grote schaal
In deze Amerikaans-Canadese review wordt gepoogd de evidentie over herstel (recovery) van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) te onderscheiden van retoriek. Er worden samenvattingen gegeven van de literatuur over de volgende onderwerpen: 1. Wat zeggen cliënten die een herstelstel proces hebben meegemaakt over herstel; 2. Wat zeggen kwalitatieve studies over herstel; 3. Wat zeggen kwantitatieve studies over (functioneel) herstel; welke objectieve maten zijn er; 4. Hoe verhoudt de gangbare definitie van herstel zich met de organisatie van de GGz. Personen met psychische problemen zeggen vaak dat herstel een reis (proces) is, die gekenmerkt wordt door een toenemend gevoel grip op het eigen leven te krijgen. Van groot belang wordt gevonden om deel te nemen aan “normale”activiteiten zoals een werkkring, een opleiding volgen en een sociaal netwerk hebben. Als er alleen naar klinisch (symptomatisch) herstel wordt gekeken, blijkt er de afgelopen eeuw weinig vooruitgang te zijn geboekt. In de praktijk blijken de meeste EPA te leven op een wijze die niet overeenkomt met de herstelprincipes: 80% is werkloos en velen komen vaak in aanraking met dakloosheid, stigma en victimisatie. Systematische veranderingen in de GGz praktijken zijn noodzakelijk met het invoeren van op herstel gerichte evidence-based interventies.
Drake RE &Whitley R (2014). Recovery and Severe Mental Illness: Description and Analysis. Canadian Journal of Psychiatry 59 (5), 236-242. Trefwoord: Herstel & herstelondersteuning

Er moet meer onderzoek worden opgezet naar op herstel gerichte hulpverlening in psychiatrische ziekenhuizen
In deze Canadese review wordt de weinige literatuur besproken die specifiek gaat over op recovery gebaseerde hulpverlening in psychiatrische ziekenhuizen. Volgens de auteurs is de herstelbeweging vooral gericht op ambulante praktijken. Toch krijgt een groot deel van de psychiatrische patiënten nog steeds te maken met intramurale zorg. De auteurs vonden in totaal 27 artikelen waarin iets gezegd wordt over herstelprincipes op zalen in psychiatrische ziekenhuizen. De meeste zijn beschrijvend of werken zonder controle groepen. Er zijn enkele studies om de kwaliteit te verbeteren door het inzetten van ex-patiënten, door rollen spelen of het geven van trainingen in herstelprincipes aan het personeel. Toch blijft dit een onderontwikkeld gebied. De auteurs roepen de hulpverleners en beleidsmakers op meer werk te maken van een op herstelprincipes gebaseerd systeem in psychiatrische ziekenhuizen.
Kidd SA, McKenzie KJ & Virdee G (2014). Mental Health Reform at a Systems Level: Widening the Lens on Recovery-Oriented Care. Canadian Journal of Psychiatry 59 (5), 243-249. Trefwoord: Herstel & herstelondersteuning

Korte training voor multidisciplinair team dat EPA ondersteunt in recovery proces blijkt effectief
In Georgia, VS, is men in 2010 van start gegaan met een nieuw programma (Opening Doors to Recovery) waarbij personen met ernstige psychische aandoeningen (EPA) door een mobiel team van drie personen worden begeleid in hun herstelproces en integratie in de samenleving na ontslag uit een psychiatrisch ziekenhuis of penitentiaire inrichting. Het team bestaat uit een maatschappelijk werker, een familielid van een EPA en een ervaringsdeskundige. Zij worden Community Navigation Specialists (CNS-en) genoemd. In dit artikel wordt verslag gedaan van de ontwikkeling, implementatie en eerste evaluatie van een cursus waarin de CNS-en (N=14) worden bijgeschoold in de herstel principes en in het opbouwen en onderhouden van sociale contacten met belangrijke instanties waar de EPA mee te maken krijgen. De training duurde ongeveer een maand. Om de effecten van de cursus te meten werden er twee vragenlijsten ontwikkeld, die voor en na de cursus werden afgenomen: 1. kennis van herstel en wat daarmee samenhangt werd gemeten; 2. de zelfeffectiviteit ten opzichte van hun CNS-rol werd gemeten. Het blijkt dat de deelnemers er significant op vooruit gingen wat betreft hun kennis van het herstelproces bij EPA en dat hun zelfeffectiviteit wat betreft hun bemiddelende rol ook significant was toegenomen. Het lijkt zinvol om hulpverleners die EPA in hun herstelproces bijstaan te trainen.
Compton MT, Reed T, Broussard B, Powell I, Thomas GV, Moore A, Cito K & Haynes N 2014). Development, Implementation, and Preliminary Evaluation of a Recovery-Based Curriculum for Community Navigation Specialists Working with Individuals with Serious Mental Illnesses and Repeated Hospitalizations. Community Mental Health Journal, 50 (4), 383-387. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

De Recovery Assessment Scale (RAS) is zeer valide en betrouwbaar om mate van herstel en veranderingen in herstelproces te meten
Het bevorderen van herstel is een kern van het Amerikaanse GGz-systeem geworden. De wetenschappelijke beoordeling van herstel-meetinstrumenten is echter achter gebleven. In deze Amerikaanse review werd uitgebreid gezocht naar alle studies (n=77 studies uit 11 landen) die een uitspraak hebben gedaan over de psychometrische eigenschappen van het meest gebruikte meetinstrument om herstel (recovery) te meten: de Recovery Assessment Scale (RAS). De 28 studies die gemiddelde scores en standaardafwijkingen van de RAS rapporteerden waren erg consistent (gemiddeld 3,78, met variaties tussen de 3,14 en 4,12). Ook werden er zeer goede scores gevonden voor de interne consistentie (Cronbach’s α tussen .76 en .97), test-hertest betrouwbaarheid (tussen .65 en .88) en de interbeoordelaarsbetrouwbaarheid (tussen .94 en .98). Een aantal studies rapporteerde over de consistente factor-structuur van de RAS. Ook werden positieve associaties gevonden tussen de constructen die door de RAS gemeten worden met verwante constructen zoals o.a. psychologisch welbevinden, sociaal functioneren en deelname aan maatschappelijke activiteiten. Het lijkt er ook op dat de RAS veranderingen in de tijd kan meten en kan daarom worden gebruikt bij studies die de effectiviteit van interventies willen meten. De RAS is een waardevol meetinstrument voor de herstel wetenschap.
Salzer MS & Brusilovskiy E (2014). Advancing Recovery Science: Reliability and Validity Properties of the Recovery Assessment Scale. Psychiatric Services 65 (4), 442-453. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Flinke praktische problemen bij de implementatie van de Housing First aanpak ter bestrijding van dakloosheid onder Amerikaanse veteranen
In 2009 heeft de Amerikaanse regering besloten dat er in 2015 een einde moet komen aan de enorme dakloosheid onder veteranen (bijna 63000 in 2012). Het bestaande Veterans Affairs Supportive Housing (VASH) programma zou geleidelijk vervangen moeten worden door de succesvolle Housing First (HF) aanpak, waarbij iedere dakloze zonder voorwaarden vooraf of verplichtingen eerst een woonruimte aangeboden krijgt. In dit kwalitatieve onderzoek werden de ervaringen van 95 werknemers van 8 VA voorzieningen met betrekking tot de invoering van HF in het jaar 2012 middels interviews verzameld en geanalyseerd. Het betrof directieleden, middenkader en veldwerkers/casemanagers. Voor het eerst moest op zeer grote schaal in korte tijd veel nieuwe, speciale woonruimte gevonden worden. De veldwerkers/casemanagers bleken veel moeite te hebben om geschikte woonruimtes te vinden door een moeilijke huurmarkt, door de noodzaak om met lokale openbare huisvestingsautoriteiten samen te werken en door een gebrek aan voldoende fondsen om de verhuizingen van de kwetsbare veteranen te financieren. Er bleef weinig tijd over om de gehuisveste veteranen met case management te ondersteunen. De kwaliteit van het middenkader blijkt essentieel te zijn voor een succesvolle implementatie omdat dit de doelen van de operatie naar alle lagen toe permanent onder de aandacht moet blijven houden.
Austin EL, Pollio DE, Holmes S, Schumacher J, White B, VanDeusen Lukas C & Kertesz S (2014). VA’s Expansion of Supportive Housing: Successes and Challenges on the Path Toward Housing First. Psychiatric Services 65 (5), 641-647. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Het werken als ervaringsdeskundige bevordert het herstel en doet kwaliteit van leven toenemen
Middels een survey onder ervaringsdeskundigen (N=253) werd in deze Amerikaanse studie onderzocht welke persoonlijke en sociale voordelen door hen ervaren werden van het voor langere tijd in de geestelijke gezondheidszorg als volwaardige arbeidskracht te werken. De respondenten rapporteerden een hele reeks van voordelen in de interpersoonlijke-, sociale-, GGz-, herstel-, spirituele- en professionele domeinen. Van de respondenten antwoordde 87% dat door anderen als ervaringsdeskundige te helpen zijzelf verder in hun herstelproces waren gekomen. Verder was bij 78% het gevoel van zelfvertrouwen toegenomen, en was 72% veel meer tevreden met hun leven in het algemeen. Een groot deel van respondenten gaf aan dat ze door het werk beter met anderen konden communiceren en ze zich erbij voelden horen. Gemiddeld werkten ze 30 uur per week. Veertig procent gaf aan niet meer terug te hoeven vallen op een sociale uitkering. De meeste respondenten waren voordat ze de huidige baan kregen werkloos geweest. Door ervaringsdeskundigen in te zetten als regulier betaalde werknemers in de GGz kan er veel bespaard worden op sociale uitkeringen.
Johnson G, Magee C, Maru M, Furlong-Norman K, Rogers S & Thompson K (2014). Personal and Societal Benefits of Providing Peer Support: A Survey of Peer Support Specialists. Psychiatric Services 65 (5), 678-680. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Uit review blijkt dat IMR een veelbelovende psychosociale interventie is
Illness Management and Recovery (IMR) is in het kader van het grote nationale Amerikaanse project National Implementing Evidence-Based Practices (NIEBP) ontwikkeld. IMR is een psychosociale interventie gericht op het aanleren van zelfmanagement strategieën en het leren verwezenlijken van herstel doelen door personen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA). In dit Amerikaanse artikel wordt verslag gedaan van een systematische review naar de effecten op cliëntniveau en naar problemen bij de implementatie van IMR. Er werden 3 RCT’s, 3 quasi gecontroleerde studies en 3 pre-post trials gevonden. Daarnaast werden 16 implementatiestudies opgespoord. De uitkomsten in de effectstudies werden gemeten met de cliënt- en klinische versies van de speciaal ontwikkelde Illness Management and Recovery Scale (IMRS). Het blijkt dat zowel vanuit cliëntenperspectief als vanuit de observaties van de hulpverleners de deelnemers aan IMR significant hoger scoorden op de herstel en symptoomafname dan de controlegroep. Op enkele andere effectmaten waren de verbeteringen niet eenduidig. Een acceptabele implementatie van een modelgetrouw IMR programma vereist actieve ondersteuning vanuit de organisatie. De mate van dropout ( tussen de 20% en 30%) komt overeen met die van andere interventies. IMR is veelbelovend maar kan nog verbeterd worden.
McGuire AB, Kukla M, Green A, Gilbride D, Mueser KT, & Salyers MP (2014). Illness Management and Recovery: A Review of the Literature. Psychiatric Services 65 (2), 171-179. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Permanent Supportive Housing (PHS) is een veelbelovende interventie voor dakloze personen met ernstige psychische- en/of verslavingsproblemen
Deze Amerikaanse review is er één in de serie Assessing the Evidence Base, waarbij in opdracht van SAMSHA de evidentie van op herstel gerichte interventies voor EPA wordt verzameld en beoordeeld. Permanent Supportive Housing (PHS) is een aanbod voor personen met EPA en of verslaafde daklozen, waarbij onvoorwaardelijk betaalbare en onafhankelijke huisvesting wordt geboden. De deelnemers hebben daarnaast toegang tot begeleiding en hulpverlening. De bekendste voorbeelden hiervan zijn Housing First en het Veterans Affairs Supportive Housing program (HUD-VASH). In deze studie werden alle relevante studies en reviews over dit onderwerp, verschenen tussen 1995 en 2012, opgespoord en beoordeeld. In totaal worden er 8 reviews en 7 RCT’s besproken. Het algemene oordeel over het niveau van het bewijs in deze studie is: middelmatig. Er komt wel duidelijk naar voren dat deelnemers aan een PHS programma significant vaker minder dakloos waren, langer bleven huren en minder vaak intramuraal werden opgenomen dan personen die Treatment-as-Usual (TAU) kregen of geen huisvesting hadden. Door methodologische onduidelijkheden geven de studies weinig inzicht in het verschil in effectiviteit tussen PHS en andere ondersteunende huisvestingsprogramma’s. Ten opzichte van andere ondersteunende huisvestingsprogramma’s heeft PHS duidelijk de voorkeur van de cliënten. De auteurs vinden dat PHS veelbelovend is en een verzekerd aanbod voor EPA en verslaafden moet worden.
Rog DJ, Marshall T, Dougherty RH, George P, Daniels AS, Ghose SS & Delphin-Rittmon ME (2014). Permanent Supportive Housing: Assessing the Evidence. Psychiatric Services 65 (3), 287-294. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Recovery Housing (RH) vooral van groot belang voor herstelproces van dubbele diagnose cliënten
Deze Amerikaanse review is er één in de serie Assessing the Evidence Base, waarbij in opdracht van SAMSHA de evidentie van op herstel gerichte interventies voor EPA wordt verzameld en beoordeeld. Recovery Housing (RH) is een ondersteunende voorziening met name voor personen die intramuraal voor hun verslaving zijn behandeld en terug willen keren naar een onafhankelijk leven in de samenleving. Men kan hier slechts beperkte tijd verblijven. Een bekend voorbeeld van RH-voorziening zijn de Oxford Houses. RH-voorzieningen worden niet door de verzekering vergoed of door overheden betaald en worden vaak door ervaringsdeskundigen gerund. In het RH-aanbod zit meestal case management, activiteitenbegeleiding en coaching door peers. In deze studie werden alle relevante studies en reviews over dit onderwerp, verschenen tussen 1995 en 2012, opgespoord en beoordeeld. Er werden slechts zes (quasie)-experimentele studies over dit onderwerp gevonden. Het algemene oordeel over het niveau van het bewijs in deze studie is: middelmatig. Alle studies wijzen er op dat RH effectief is met name ten opzichte van het middelengebruik en het algemene functioneren, zoals het vinden van werk en verminderde criminele activiteiten. Maar de meeste studies hadden methodologische onvolkomenheden. Toch komen de auteurs tot de conclusie dat RH een belangrijke schakel kan zijn in de continuïteit van zorg voor dubbele diagnose cliënten.
Reif S, George P, Braude L, Dougherty RH, Daniels AS, Ghose SS & Delphin-Rittmon ME (2014). Recovery Housing: Assessing the Evidence. Psychiatric Services 65 (3), 295-300. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Integrated IMR voor oudere EPA heeft positief effect op het zelfmanagement van zowel psychische als medische symptomen
In deze Amerikaanse RCT werd de haalbaarheid en de effectiviteit geëvalueerd van de integrated Illness Management and Recovery (I-IMR) interventie die speciaal ontwikkeld is voor oudere personen met zowel een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) als een algemeen medisch probleem. Extra aan deze interventie is dat de deelnemers ook consulten met verpleegkundigen over hun somatische chronische ziekten (b.v. diabetes of COPD) krijgen aangeboden. De uitkomsten van de interventiegroep (N=36) werden op baseline, na 10 en na 14 maanden vergeleken met die van de controlegroep (N=35). De haalbaarheid werd vastgesteld door de aanwezigheid van de deelnemers aan het I-IMR curriculum te meten. I-IMR wordt in 10 mo dules over een periode van 8 maanden gegeven. De volgende meetinstrumenten werden afgenomen om de effectiviteit te meten: Illness Management and Recovery Scales, de Stanford Chronic Disease Self-Efficacy Scale (SCDSES), de Brief Psychiatric Rating Scale (BPRS), de Multnomah Community Ability Scale (MCAS), de Stanford Physician Communication Scale (SPCS) en de Autonomy Preference Index. De I-IMR sessies werden goed bezocht en dus haalbaar: 75% van de deelnemers was aanwezig bij minstens 10 I-IMR en 5 verpleegkundige sessies. Hoewel niet voor alle indicatoren statistisch significante verbeteringen werden gevonden, is er een duidelijke associatie dat de I-IMR-deelnemers ten opzichte van de controlegroep zich meer verbeterden op het vlak van het zelfmanagement van psychiatrische symptomen en diabetes, vaker meer informatie over hun ziekte(s) wilden hebben en minder werden opgenomen voor psychiatrische of medische problemen.
Bartels SJ, Pratt SI, Mueser KT, Naslund JA, Wolfe RS, Santos M, Xie H & Riera EG (2014). Integrated IMR for Psychiatric and General Medical Illness for Adults Aged 50 or Older With Serious Mental Illness. Psychiatric Services 65 (3), 330-337. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Verkorte versie van de ISMI heeft sterke psychometrische eigenschappen
De Internalized Stigma of Mental Illness Scale (ISMI) meet zelfstigma of geïnternaliseerd stigma d.w.z. de mate waarin de negatieve vooroordelen die in de maatschappij ten opzichte van mensen met psychische problemen leven door die personen zelf zijn overgenomen. De ISMI heeft 29 items die door de cliënten zelf worden ingevuld en heeft 5 subschalen: Vervreemding, Ervaring met discriminatie, Sociaal terugtrek gedrag, Onderschrijven van stereotypen en Verzet tegen stigma. Zelfstigma wordt geassocieerd met meer kans op depressie, afgenomen zelfwaardering, minder op herstel gericht zijn en minder empowerment. In dit Amerikaanse artikel wordt verslag gedaan van de uitkomsten van het eerste valideringsonderzoek naar een verkorte versie van dit meetinstrument: de ISMI-10. Dit onderzoek vond plaats onder de groep die in 2004 bij de validatie van de ISMI-29 betrokken was (N=127) en een cross-validatie groep (N=760). De ISMI-10 blijkt alle essentiële psychometrische eigenschappen van de ISMI-29 te hebben zoals voldoende interne consistente betrouwbaarheid en extern validiteit ten opzichte van o.a. depressie en zelfwaardering. De auteurs komen tot de conclusie dat de ISMI-10 goed kan worden ingezet om zelfstigma snel te meten.
Boyd JE, Otilingam PG & DeForge B (2014). Brief version of the Internalized Stigma of Mental Illness (ISMI) scale: Psychometric properties and relationship to depression, self esteem, recovery orientation, empowerment, and perceived devaluation and discrimination. Psychiatric Rehabilitation Journal 37(1), 17-23. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Cross-valdiatie van lijst met 32 voorwaarden waaraan effectieve, op contact gebaseerde antistigmaprogramma’s moeten voldoen
Dit artikel is een vervolg op een artikel waarvan de samenvatting te lezen is in de Signaleringen november-december 2013 (Corrigan et al 2013). In genoemd artikel worden 32 voorwaarden waaraan volgens de ervaringsdeskundigen die presentaties doen in op contact met het algemeen publiek gerichte antistigmaprogramma’s in vijf categorieën geordend: programma ontwerp, doelgerichtheid, personeel, de boodschap en follow-up. In dit artikel wordt verslag gedaan van een cross-validatie van de lijst met 32 voorwaarden bij een groep ervaringsdeskundigen die ervaring hebben met op contact gebaseerde antistigmaprogramma’s. De cross-validatie groep (N=100) gaf aan welke ingrediënten volgens hen de belangrijkste zijn. Bij de categorie programma ontwerp zijn dat: face-to-face contact en discussie met publiek. Bij de categorie doelgerichtheid: de presentatie afstemmen op de specifieke doelgroep. Bij de categorie personeel: de presentaties moeten door ervaringsdeskundigen gegeven worden. Bij de categorie boodschap: in de presentatie moet aandacht zijn voor het herstelproces. Bij de categorie follow-up: follow-up acties moeten met het publiek bespreken worden.
Corrigan PW, Michaels PJ, Vega E, Gause M, Larson J, Krzyzanowski R & Botcheva L (2014). Key ingredients to contact-based stigma change: A cross-validation. Psychiatric Rehabilitation Journal 37(1), 62-64. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Bij EPA hangt hogere mate van herstel samen met minder psychiatrische symptomen en een betere somatische gezondheid
Deze Amerikaanse studie heeft als vraagstelling of er duidelijk te onderscheiden groepen en ontwikkelingslopen zijn bij personen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) die een herstelproces doormaken. De respondenten uit deze studie (N=177) hoorden bij de Study of Transitions and Recovery Strategies (STARS) waarbij op baseline, na één en na twee jaar gegevens werden verzameld. Behalve diepte-interviews werden er op de drie meetmomenten vragenlijsten afgenomen die kwaliteit van leven, geluk, psychiatrische symptomen, ontwikkeling in herstel, stigma, middelengebruik, dagelijkse activiteiten en leefsituatie in beeld brengen. Het gaat o.a. om de volgende meetinstrumenten: Recovery Assessment Scale (RAS), Wisconsin Quality of Life Index (W-QLI), Colorado Symptom Index, Patient Activation Measure for Mental Health, Global Assessment of Functioning (GAF), General Social Survey happiness question (GSS), Medical Outcome Study 12-Item Short Form health inventory (SF-12). Herstel werd in deze studie opgevat al een construct gebaseerd op de scores van de RAS, de SF-12, de W-QLI, de GAF en de GSS. Met behulp van clusteranalyses kunnen vier groepen (ontwikkelingslopen) onderscheiden worden: 1. Stabiele hoge mate van herstel; 2. Fluctuerend tussen hoge en matige mate van herstel; 3. Fluctuerend tussen matige en geringe mate van herstel; 4. Stabiele geringe mate van herstel. Het blijkt dat degenen die hoger scoorden op herstel minder psychiatrische symptomen en een betere somatische gezondheid hadden, meer tevreden waren over het contact met de behandelaar en over de medicatie, en minder van de zorg gebruik maakten dan de anderen. Toegang hebben tot kwalitatief goede GGz lijkt herstel te faciliteren.
Green CA, Perrin NA, Leo MC, Janoff SL, Yarborough BJ &. Paulson RI (2013). Recovery From Serious Mental Illness: Trajectories, Characteristics, and the Role of Mental Health Care. Psychiatric Services, 64(12), 1203-1210. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Goedkope groepsinterventie met inzet van ervaringsdeskundigen ter ondersteuning van het herstelproces lijkt zeer veelbelovend
Dit artikel doet verslag van enkele Amerikaanse pilots waarbij een goedkope groepsinterventie die gebaseerd is op het herstelwerkboek Recovery: A Strenghts Recovery Self-Help Workbook en die begeleid werd door een professionele en een ervaringsdeskundige counselor werd getest. Doel van de interventie is ondersteuning bieden bij het herstelproces. De interventie bestaat uit wekelijkse groepssessies van 2 uur waarin alle onderwerpen van het handboek gezamenlijk worden besproken. Er werden drie studies uitgevoerd: 1. Een haalbaarheidsstudie (cohort 1; n=22) waarin de interventie werd ontwikkeld; 2. Een kleine RCT (cohort 2 en 3; n=30) waarbij gekeken werd of de interventiegroep beter scoorde op diverse recovery– en andere meetinstrumenten dan de controle groep; 3. Een pre-post studie (cohort 4 en 5; n=30) waarbij vooral gekeken werd naar wat de meest geschikte duur is van de interventie. Kwalitatieve data werden verzameld met behulp van interviews (baseline + na interventie). Kwantitatieve gegevens werden verzameld door het afnemen van de volgende meetinstrumenten (baseline + na interventie): Colorado Symptom Index (CSI), Wisconsin Quality of Life Index (W-QLI), Recovery Assessment Scale (RAS), Patient Activation Measure-Mental Health (PAM-MH) en 24-item Behavior and Symptom Identification Scale (BASIS-24). Het blijkt dat de deelnemers zeer tevreden waren met deze interventie en dat de bijdragen van de ervaringsdeskundige begeleiders als waardevol werden ervaren. De meeste deelnemers lieten duidelijke verbeteringen zien op de verschillende domeinen. De meesten wilden de interventie 17 of 18 sessies laten duren.
Green CA, Janoff SL, Yarborough, BJH & Paulson (2013). The Recovery Group Project: Development of an Intervention Led Jointly by Peer and Professional Counselors. Psychiatric Services, 64 (12), 1211-1217. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Systematische review: E-mental health zelfmanagement interventies zijn effectief voor personen met een psychotische stoornis
Hoewel e-mental health technologie steeds breder wordt ingezet in de GGz, denken veel hulpverleners en onderzoekers dat deze niet zo geschikt is voor personen met een psychose. In deze Nederlandse systematische review werd er in 5 bibliografische bestanden gezocht naar klinische trials en observationele studies naar effecten van interventies voor personen met een psychose waarbij informatie en communicatie technologie werd gebruikt. Voor de kwaliteitsbeoordeling van de studies werd de Downs en Black schaal gebruikt. Om de effectgrootte van de klinische studies te bepalen werden zoveel mogelijk de gegroepeerde Hedges’ g coëfficiënten uitgerekend. In totaal bleken 28 studies aan de inclusiecriteria te voldoen: 14 trials en 14 observationele studies. De e-mental health zelfmanagement interventies werden o.a. ingezet voor: psycho-eduatie, medicijnenbeheer, communicatie en shared decision making, het managen van het dagelijkse functioneren, het managen van de lifestyle, ondersteuning door ervaringsdeskundingen en directe zelfmonitoring. De effecten waren groot voor medicijnbeheer (.92) en klein voor psycho-educatie (.37) en communicatie en shared decision making (.21). Voor de andere interventies konden alleen individuele effectgroottes worden berekend. Omdat slechts één studie inging op de kosten-effectivieit kan hierover nog weinig worden gezegd. Wel is duidelijk dat personen met een psychose e-mental health diensten kunnen én willen gebruiken! Deze interventies zijn minimaal even effectief als interventies waarbij geen ICT-toepassingen worden gebruikt. Het is ook van belang te constateren dat geen enkele studie negatieve effecten rapporteert.
Van der Krieke L, Wunderink L, Emerencia AC, De Jonge P & Sytema S (2014). E–Mental Health Self-Management for Psychotic Disorders: State of the Art and Future Perspectives. Psychiatric Services 65 (1), 33-49. Trefwoord: Herstel en hersteondersteuning

Uit RCT blijkt dat deelnemers aan WRAP significant minder beroep doen op en minder behoefte hebben aan zorg dan controlegroep
In deze Amerikaanse Randomized Clinical Trial (RCT) werden de effecten van de zelfmanagement interventie Wellness Recovery Action Planning (WRAP) (N=72), die speciaal voor EPA ontwikkeld is, vergeleken met die van de interventie Choosing Wellness: Healthy Eating Curriculum (CW) (N=71). CW is een cursus om bewust met voeding om te leren gaan. Beide interventies werden in 9 wekelijkse sessies van 2,5 uur aangeboden. De belangrijkste uitkomstmaat was zelf gerapporteerd gebruik en behoefte aan 19 verschillende vormen van GGz-hulpverlening zoals gemeten met de Support Service Index (SSI). Daarnaast werden de Global Symptom Severity Index (GSI) en Recovery Assessment Scale (RAS) afgenomen. De metingen waren op baseline (T1), 2 maanden (T2) én 8 maanden (T3) na de interventie. Met behulp van mixed-effects regression modeling werden de verschillen in kaart gebracht. Het blijkt dat de WRAP-deelnemers op T2 en T3 significant minder gebruik gingen maken van hulpverlening dan de CW-deelnemers. Dit geldt zowel voor het totaal (WRAP afname van 10,3 tot 7,1 en CW afname van 9,4 tot 7,8) als voor aan individuen én in groepen aangeboden hulpverlening. Ook de behoefte aan GGz-hulpverlening nam significant meer af bij de WRAP-deelnemers: totale afname bij WRAP-deelnemers van 8,2 naar 5,9 en bij CW-deelnemers van 7,9 tot 6,8. Volgens de auteurs is het succes van WRAP gedeeltelijk te verklaren uit de filosofie die ten grondslag ligt aan het model, waarbij persoongerichte planning centraal staat en er gestreefd wordt zoveel mogelijk een beroep te doen op de eigen omgeving.
Cook JA, Jonikas JA , Hamilton MM, Goldrick V, Steigman PJ, Grey DD, Burke L, Carter TM, Razzano LA & Copeland MA (2013). Impact of Wellness Recovery Action Planning on service utilization and need in a randomized controlled trial.Psychiatric Rehabilitation Journal 36 (4), 250-257. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Webapplicatie CommonGround stimuleert cliënten om hun zelfmanagement strategieën te ontwikkelen en beter bij hun eigen behandeling betrokken te raken
CommonGround is een in de VS ontwikkelde webapplicatie die samen met een ervaringsdeskundige kan worden ingevuld in de spreekkamer van een hulpverlener -en levert een health report op- en heeft als doel dat de cliënt beter voorbereid het gesprek ingaat en dichter bij zijn eigen hersteldoelen kan komen/blijven. Onderdeel van CommonGround is het identificeren en communiceren van het zgn. Personal Medicine: persoonlijke zelfzorg activiteiten (geen medicatie) waardoor symptomen kunnen afnemen en de stemming en algemeen welbevinden verbeteren. Hoe die activiteit voor die persoon helpt wordt met hulpverlening gecommuniceerd. In dit artikel wordt verslag gedaan van de effecten van CommonGround die in 12 klinieken voor personen met psychiatrische problemen tussen 2008 en 2013 in Pennsylvania is ingevoerd. Er werd gebruik gemaakt van de health reports van 5584 cliënten. Daarin werd ook standaard gevraagd naar algemene gezondheid, psychiatrische symptomen en mate van herstel. Het bleek dat er een duidelijk positief verband is tussen het gebruik van zelfmanagement strategieën (o.a. Personal Medicine) en enerzijds het zich minder druk maken over bijwerkingen van de medicatie en anderzijds meer vooruitgang in het herstelproces. CommonGround is een krachtig instrument waardoor de cliënt in samenspraak met de behandelaar een betere balans krijgt tussen wat hij moet doen om zich goed voelen en wat hij moet slikken om zich goed te voelen.
MacDonald-Wilson KL, Deegan PE, Hutchison SL, Parrotta N, & Schuster JM (2013). Integrating personal medicine into service delivery: Empowering people in recovery. Psychiatric Rehabilitation Journal 36 (4), 258-263. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Zelfs bij de speciale klinieken van de Amerikaanse Veterans Affairs Medical Centers blijkt Illness Management and Recovery moeilijk te implementeren
Illness Management and Recovery (IMR) is een effectieve psychosociale interventie waarbij personen met ernstige psychiatrische aandoeningen (EPA) zelfmanagement strategieën leren om met hun problemen om te gaan. In de VS is binnen de Veterans Affairs Medical Centers (VAMCs) enkele jaren geleden IMR binnen bepaalde behandelprogramma’s verplicht gesteld. In hoeverre IMR ook daadwerkelijk binnen de VAMCs is geïmplementeerd is het onderwerp van dit Amerikaanse artikel. Om de verschillende aspecten van implementatie te kunnen onderscheiden werd gebruik gemaakt van de Consolidated Framework for Implementation Research (CFIR). De data werden verzameld door 107 Local Recovery Coordinators een online vragenlijst te laten invullen. Het blijkt dat minder dan helft van de VAMCs IMR-diensten aanbiedt. Van de speciaal voor veteranen met EPA opgerichte Psychosocial Rehabilitation and Recovery Centers (PRRCs) blijkt meer dan een derde géén IMR aan te bieden. Weinig hulpverleners blijken toegang tot IMR implementatie hulpmiddelen te hebben, zoals training, consultatie en modelgetrouwheidstoetsing. Slechts 20% van degenen die IMR begeleiden hebben ook een training gedaan. Als barrières voor de implementatie worden genoemd: weinig deskundig personeel én de rigiditeit van het te gebruiken IMR handboek. De implementatie zou kunnen worden verbeterd door: beter opgeleide hulpverleners en meer inzet van ervaringsdeskundigen.
McGuire AB, White DA, White LM & Salyers MP (2013). Implementation of illness management and recovery in the Veterans Administration: An on-line survey. Psychiatric Rehabilitation Journal 36 (4), 264-271. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

FOCUS is een zelfmanagement mHealth applicatie die op de wensen van personen met schizofrenie is afgestemd
In dit Amerikaanse artikel wordt de ontwikkeling van een smartphone zelfmanagement systeem voor personen met schizofrenie, genaamd FOCUS, beschreven. Omdat uit onderzoek gebleken is dat mensen met schizofrenie soms unieke problemen hebben met digitale interventies en apparaten werd deze applicatie in nauw overleg met de doelgroep ontwikkeld. In de eerste fase vulden 900 mensen uit de doelgroep eensurvey in over hun gebruik van mobiele apparaten en diensten. Twee derde gaf aan een mobiele telefoon of tablet te gebruiken en geïnteresseerd te zijn in een mHealth ondersteuning. In de tweede fase werd door een multidisciplinair team van potentiële gebruikers en hulpverleners de eerste versie van het FOCUS systeem geprogrammeerd. Er werd gekozen voor vijf domeinen: medicatietrouw (o.a. psycho-educatie over de stoornis), stemmingsregulering (o.a. gedragsmatige activering bij depressie), slaap (strategieën voor gezond slapen), sociaal functioneren (o.a. reguleren van boosheid), coping met auditieve hallucinaties (o.a. ontspanningsoefeningen). Op het scherm krijgt de gebruiker van deze applicatie voor elk van deze domeinen één knop (dus vijf knoppen op één scherm). Daarna werd de applicatie in het laboratorium door 12 gebruikers uitgebreid getest. De feedback is verwerkt in de applicatie die nu aangeboden kan gaan worden.
Ben-Zeev D, Kaiser SM, Brenner CJ, Begale M, Duffecy J & Mohr DC (2013). Development and usability testing of FOCUS: A smartphone system for self-management of schizophrenia. Psychiatric Rehabilitation Journal 36 (4), 289-296. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning

Het zelfbeschikkingsrecht van de cliënt is de centrale waarde van WRAP
De auteur van deze beschouwing is zowel een ervaringsdeskundige als direct betrokken bij de ontwikkeling van de door Ellen Copeland ontwikkelde, inmiddels erkend evidence-based, zelfmanagement interventie Wellness Recovery Action Plan (WRAP). Bij WRAP wordt primair ingezet voor het activeren van eigen mogelijkheden van de cliënt. De centrale waarde is ten allen tijde het zelfbeschikkingsrecht van de cliënt en staat volgens de auteur haaks op het medische model dat nog dominant is in de GGz. Bij WRAP wordt er vanuit gegaan dat alle cliënten hun eigen welzijn kunnen sturen door gebruik te maken van natuurlijke hulpbronnen en ondersteunende systemen. De auteur geeft voorbeelden van de verkeerde toepassing van WRAP in de Amerikaanse hulpverlening. Om modelgetrouw WRAP toe te passen moet aan de volgende richtlijnen worden voldaan: 1. Deelname aan WRAP is volledig vrijwillig; 2. De deelnemers worden door ervaringsdeskundigen begeleid; 3. Elke WRAP-groep wordt door minimaal twee begeleiders begeleid; 4. De ervaringsdeskundige WRAP-begeleiders doen elke twee jaar een bijscholingscursus; 5. WRAP-deelnemers én WRAP-begeleiders worden ondersteund door mentoren; 6. Elke WRAP-groep houdt zich aan de kernethiek en kernwaarden van WRAP zoals gedefinieerd door het Copeland Center (o.a. stimuleren zelfbeschikking; geloof in gelijkwaardigheid; aansluiten bij filosofie van individuele deelnemer).
Federici MR, (2013). The importance of fidelity in peer-based programs: The case of the Wellness Recovery Action Plan. Psychiatric Rehabilitation Journal 36 (4), 314-318. Trefwoord: Herstel en herstelondersteuning