Kennis delen over herstel, behandeling en
participatie bij ernstige psychische aandoeningen

 

Herstel & herstelondersteuning 2010

Een uitgebreide vorm van Dialectische GedragsTherapie (DGT) voor personen met een borderline persoonlijkheidsstoornis bevordert herstel
Personen met een ernstige borderline persoonlijkheidsstoornis doen veel meer een beroep op de hulpverlening dan personen met andere psychische stoornissen. Ook na een succesvolle afronding van de speciaal voor hen ontwikkelde Dialectische GedragsTherapie (DTG) blijft het vinden van werk en andere hersteldoelen vaak buiten bereik. In deze Amerikaanse pre-post evaluatiestudie (N=30) werd gekeken wat de effecten zijn van een speciaal vervolgtraject voor DTG (duur 1 jaar) onder de naam DBT-ACES (duur ook 1 jaar) op het gebied van werk, opnames en zelf-mutilatie. Op het einde van de DBT-ACES behandeling was er een significante verbetering te zien wat betreft het hebben van betaald werk of het volgen van een opleiding, in vergelijking met de cijfers van een jaar daarvoor (bij de beëindiging van de DTG). Binnen het DBT-ACES-traject worden de cliënten niet actief geholpen bij het vinden van werk. Slechts 36% van de oorspronkelijke groep maakte na het DBT-ACES-traject nog gebruik van GGZ-voorzieningen. Opnames en zelf-mutilatie bleven op het lage niveau van net na het beëindigen van de DTG. Dit is een veelbelovende interventie.
Comtois KA, Kerbrat AH, Atkins DC, Harned MS & Elwood L (2010). Recovery From Disability for Individuals With Borderline Personality Disorder: A Feasibility Trial of DBT-ACES. Psychiatric Services 61 (11), 1106-1111 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Het concept psychische stoornis heeft naast een objectieve en sociaal-culturele óók een persoonlijke component
Lang is bij het vaststellen van een ziekte het naturalistische standpunt dominant geweest: een ziekte is objectief als een natuurlijk feit vast te stellen. In de jaren 1990 definieerde Wakefield in de geest van deze traditie een psychische stoornis als een schadelijk disfunctioneren, het niet functioneren zoals door de evolutie was ontworpen. De auteur stelt daar tegenover – en begint daarbij met een citaat van Karl Jaspers- dat het besef van ziekte begint bij het oordeel van de patiënt over zijn eigen toestand. Een psychologisch fenotype komt tot stand door genetische invloeden, sociaal-culturele invloeden en individuele waarden en houdingen. De ontwikkeling van een op de persoon afgestemde hulpverlening sluit aan bij deze opvatting. De persoon (of patiënt) staat centraal in het omschrijven en duiden van het probleem. Dit gaat vooraf aan het toekennen van een technische diagnose en het praten over behandelopties.
Bolton D (2010). Conceptualisation of mental disorder and its personal meanings. Journal of Mental Health 19 (4), 328–336 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

In Amerika zijn er veel meer initiatieven nodig om zelfbeschikking van psychiatrische patiënten te stimuleren
In dit themagedeelte met zes artikelen wordt in de eerste plaats opgeroepen om in de VS haast te maken met het bevorderen van de zelfbeschikking van psychiatrische patiënten. In één artikel wordt verslag gedaan van het voorlichtingsprogramma Building Recovery of Individual Dreams and Goals (BRIDGES) waarbij ervaringsdeskundigen die in herstel zijn aan hun gelijken onderwijzen hoe om te gaan met behandelopties en herstel-principes. De eerste resultaten zijn veelbelovend. Een ander artikel beschrijft in hoeverre psychiatrische patiënten gebruik (kunnen) maken van Individual Development Accounts (IDAs), wettelijke spaarrekeningen waarbij armen een klein kapitaaltje kunnen opbouwen doordat de overheid en particuliere organisaties voor elke door de deelnemers gespaarde dollar er minstens twee dollar bijstorten. Enkele resultaten van de zelfmanagement interventie Wellness Recovery Action Planning (WRAP) worden in een ander artikel besproken. Deze door ervaringsdeskundigen uitgevoerde interventie laat opmerkelijke veranderingen bij de deelnemers zien. Uit een onderzoek naar de multiculturele aantrekkingskracht van door consumersgeleide programma’s blijkt dat er een gebrek is aan culturele competentie. Een vijfde artikel beschrijft het Recovery Education in the Academic Program (REAP) een veranderingsinitiatief om de universitaire curricula van de medische en sociale wetenschappen mede te enten op de principes van herstel en zelfbeschikking. Een laatste artikel bespreekt de toepassing van een vorm van persoonsgebonden budget –Self-Directed Care (SDC)- door mensen met psychiatrische stoornissen in Texas.
Cook JA, Pickett SA, Burke-Miller JK, Jonikas JA, Razzano LA et al (2010). Shared Decision Making, Self-Determination and Psychiatric Rehabilitation [special section]. Psychiatric Rehabilitation Journal 34 (2),87-88; 96-144 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Implementatie van Illness Management and Recovery (IMR) programma binnen ACT stimuleert recovery en leidt tot minder opnames
Hoewel Assertive Community Treatment (ACT) bewezen effectief is op een aantal indicatoren, zijn vele cliënten in de GGz ervan overtuigd dat ACT niet empowerment en zelfbeschikking bij cliënten stimuleert. In deze Amerikaanse studie kreeg één groep ACT-cliënten (N=183) naast ACT óók een Illness Management and Support (IMR) training door een ervaringsdeskundige specialist aangeboden, de controlegroep (N=141) alleen ACT. Na twee jaar bleek 26% van de interventiegroep (ACT + IMR) aan IMR-sessies te hebben deelgenomen en slechts 4% had het hele programma afgemaakt. Toch kan worden vastgesteld dat de deelnemers aan het ACT+IMR programma over een periode van twee jaar significant minder opnames hadden. Voor de uitkomsten zelf-management, hoop en tevredenheid was er weinig verschil tussen beide groepen. Wel bleek dat ervaringsdeskundige IMR-specialisten konden meedraaien in een professioneel ACT-team.
Salyers MP, McGuire AB, Rollins AL, Bond GR, Mueser KT & Macy VR (2010). Integrating Assertive Community Treatment and Illness Management and Recovery for Consumers with Severe Mental Illness. Community Mental Health Journal 46 (4), 319-329. Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Deelnemers aan ACT die ouder zijn, middelen misbruiken en weinig motivatie hebben profiteren psychosociaal minder van ACT dan anderen
Tot nu toe zijn er in Europa nog niet dezelfde effecten van de toepassing van Assertive Community Treatment (ACT) gevonden als in de VS. Toch is modelgetrouwe ACT in o.a. Nederland wel ingevoerd. In deze Nederlandse observationele studie (N=139) werd gekeken wat voor soort patiënten weinig profiteren van ACT door over een periode van drie jaar regelmatig de HoNOS – in totaal 637 assessments- af te nemen. Het blijkt dat middelen misbruiken, een hogere leeftijd hebben, minder opleiding en grote problemen met motivatie hebben duidelijk correleren met hogere HoNOS scores (d.i. slechtere psychosociale uitkomsten). Binnen het ACT-aanbod moet er meer aandacht voor speciale doelgroepen.
Kortrijk HE, Mulder CL, Roosenschoon BJ & Wiersma D (2010). Treatment Outcome in Patients Receiving Assertive Community Treatment. Community Mental Health Journal 46 (4), 330-336 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Het Wellness Recovery Action Planning (WRAP) programma heeft positief effect op gevoelens van hoop en houding ten opzichte van herstel
Het zelf management WRAP-programma wordt veel gebruikt, maar er is nog weinig effectonderzoek. In deze Amerikaanse studie worden de effecten van WRAP gemeten door vóór en na de cursus drie meetinstrumenten af te nemen bij 30 personen met een ernstige psychiatrische stoornis (m.n. psychotische stoornis, ernstige depressie en bipolaire stoornis). Het WRAP-programma wordt onder begeleiding in 8 à 12 wekelijkse groepssessies van 2 uur doorgewerkt. De nadruk ligt op het herkennen van het opkomen van symptomen en daar een geplande reactie op ontwikkelen. De volgende meetinstrumenten werden afgenomen: State Hope Scale (hoop), Recovery Markers Questionnaire (oriëntatie op herstel) en Modified Colorado Symptom Index (ziekte symptomen). Er werd een significant positief effect gevonden voor hoop en houding ten opzichte van herstel. De symptoomreductie was bij de deelnemers niet significant.
Starnino VR, Mariscal S, Holter MC, Davidson LJ,. Cook KS, Fukui S, Rapp CA (2010) Outcomes of an Illness Self-Management Group Using Wellness Recovery Action Planning. Psychiatric Rehabilitation Journal 34 (1), 57-60 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Amerikaanse Self-Help Agencies dragen substantieel bij aan ontwikkeling van recovery doelen Self-Help Agencies (SHAs) zijn
Amerikaanse dienstverlenende organisaties voor personen met een psychiatrische stoornis die volledig door cliënten (consumers) zelf worden bestuurd. De gedachte erachter is dat personen die in een organisatie “empowered” worden, ook in hun persoonlijke leven meer empowered zullen worden. Daardoor wordt herstel (recovery) bevorderd. SHA-inloopcentra beiden sociale steun, materiële hulp en mogelijkheden om werkervaring op te doen. In deze RCT (N=505) werd het verschil in op herstel gerichte uitkomstmaten gemeten tussen SHA gecombineerd met het aanbod van een Community Mental Health Agency (CMHA) en alleen CMHA. Na 8 maanden bleek dat de deelnemers aan SHA+CMHA significant beter scoorden op de uitkomstmaten persoonlijke empowerment (F=3.99), self-efficacy (F=11.20), sociale integratie (F=12.13), hoop (F=4.36) en psychologisch functioneren (F=4.49) dan de deelnemers aan alleen CMHA.
Segal SP, Silverman CJ & Temkin TL (2010). Self-Help and Community Mental Health Agency Outcomes: A Recovery-Focused Randomized Controlled Trial. Psychiatric Services 61 (9), 905-910. Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Cliëntenfactoren bepalen grotendeels het succes of het falen van ACT
Assertive Community Treatment (ACT) is bewezen effectief, maar het werkt niet bij iedereen. In deze Amerikaanse studie werd onderzocht hoe hulpverleners (N=25) en cliënten (N=23) behandelsucces en mislukken van ACT definiëren en in hoeverre hun inscghattingen van elkaar afwijken. Alle antwoorden werden in 16 thema’s ingedeeld. Er blijkt een grote overeenkomst tussen de inschatting van de cliënten en de hulpverleners over de belangrijkste oorzaken van succes en falen van ACT. Voor beide groepen geldt dat de belangrijkste oorzaak van succes én falen ligt in cliënt-specifieke factoren zoals mate van assertief gedrag, impulsief gedrag, zich gelukkig voelen en vertrouwen hebben. Succes vinden beide groepen ook gerelateerd aan mate van sociale contacten en of de basisbehoeften (voedsel, huisvesting) zijn vervuld. Vermindering van opnames vinden beide groepen van minder belang voor succes of falen, terwijl ACT expliciet vermindering van opnames nastreeft. De hulpverleners zien –veel meer dan de cliënten- een verband tussen middelenmisbruik en het falen van ACT.
Stull LG, McGrew JH & Salyers MP (2010). Staff and Consumer Perspectives on Defining Treatment Success and Failure in Assertive Community Treatment. Psychiatric Services 61 (9), 929-932. Trewoord: Herstel en ondersteuning

De Empowerment Scale is een betrouwbaar en valide meetinstrument
Empowerment wordt gezien als een centraal onderdeel van herstel (recovery). Toch is er geen eenduidige definitie van het concept. Volgens Clark en Krupa omvat het concept empowerment de volgende elementen: persoonlijke controle, handelen, delen van macht, waardigheid en rechtvaardigheid. In deze Amerikaanse studie worden de psychometrische eigenschappen van de Empowerment Scale getest (N=1827) en gekeken of deze schaal iets anders meet dan hoop, recovery en kwaliteit van leven. De Empowerment Scale is een vragenlijst van 28 items die de volgende dimensies meet: self-efficacy, ervaren macht, mate van controle over toekomst en sociale activiteiten. De Empowerment Scale blijkt een uitstekende betrouwbaarheid en validiteit te hebben, hoewel sommige subschalen minder robuust zijn. Deze schaal meet duidelijk een ander construct dan recovery, hoop en kwaliteit van leven, maar is wel aan deze constructen gerelateerd.
Rogers ES, Ralph RO & Salzer MS (2010). Validating the Empowerment Scale With a Multisite Sample of Consumers of Mental Health Services. Psychiatric Services 61 (9), 933-936. Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Bij personen met schizofrenie is er een verband tussen betekenis toekennen aan eigen levensverhaal en kansen op herstel
Eén van de subjectieve domeinen die invloed kunnen hebben op een gunstig herstelproces is het ontwikkelen (of terugwinnen) van een visie op het eigen levensverhaal als consistent en zinvol. In deze Amerikaanse studie (N=103) werd bekeken of personen met schizofrenie met een volledig levensverhaal zich ook in hun dagelijks leven goed voelden. Hiertoe werd de Scale to Assess Narrative Development (STAND) met de subschalen sociale waarde, sociale vervreemding, persoonlijke kracht en visie op eigen ziekte afgenomen en vergeleken met de uitkomsten van de Quality of Life Scale (QLS), de Indiana Psychiatric Illness Interview (IPII), de Rosenberg Self-Esteem Schedule (RSES), de Beck Hopelessness Scale (BHS) en de PANNS. Het blijkt dat de personen met een hogere STAND-score ook sociaal beter functioneren. Persoonlijke levensverhalen vormen een uniek domein in het herstelproces en zijn direct verbonden met een positieve houding in het dagelijks leven.
Lysaker PH, Ringer J, Maxwell C, McGuirea A & Lecomte T (2010). Personal narratives and recovery from schizophrenia. Schizophrenia Research 121 (1-3), 271-276. Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Implementatie van recovery praktijken is mogelijk in traditioneel Amerikaans psychiatrisch staatsziekenhuis
In de VS zijn er nog steeds staatsziekenhuizen waar de psychiatrische zorg grotendeels op het ouderwetse medische model is gebaseerd, waarbij het vooral om controle en beheersing gaat. In deze bijdrage wordt de implementatie beschreven van de op herstel gerichte en bewezen effectieve interventie Illness Management and Recovery (IMR) in een staatsziekenhuis in New Jersey. Alle fasen vanaf het betrekken van de staf tot en met het meten van de IMR-uitkomsten voor patiënten die aan IMR hebben deelgenomen worden beschreven. Na één jaar was de IMR-modelgetrouwheid 3.62, wat als een gemiddeld tot goede score kan worden beschouwd. Voor een succesvolle implementatie is o.a. van belang dat het directie zich zichtbaar verbindt met de nieuwe interventie. Na één jaar had al 39% van de patiënten een IMR-module gevolgd. Een belangrijke barrière blijkt dat lang niet alle stafleden, ondanks gerichte trainingen, een positieve houding ten opzichte van de recovery-benadering hebben.
Bartholomew T & Kensler D (2010). Illness Management and Recovery in State Psychiatric Hospitals.American Journal of Psychiatric Rehabilitation 13 (2), 105-125. Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Full-Service Partnership programma voor dakloze ernstige psychiatrische patiënten leidt tot minder dagen op straat en minder intramurale hulpverlening
In de Californische Mental Health Service Act (MHSA) uit 2004 staat dat 28% van het budget moet worden uitgetrokken voor Full-Service Partnerships (FSPs), d.i. Housing First programma’s waarin de woonsituatie van dakloze psychiatrische patiënten wordt gestabiliseerd en de behandeluitkomsten moeten verbeteren “tegen wat er ook voor nodig is”. Dit is een uniek beleidsexperiment. In dit observationele onderzoek wordt de situatie van een groep FSP-cliënten (N=209) over een periode van twee jaar vergeleken met die van een groep die openbare ggz-diensten ontvangt (N=154). Het blijkt dat bij de FSP-groep het gemiddeld aantal dakloze dagen afnam van 191 tot 62 dagen per jaar (=-68%). Deze groep deed ook beduidend minder beroep op intramurale diensten (-14%), crisisdiensten (-32%) en op het justitieel systeem (-17%). Het beroep op ambulante diensten daarentegen steeg aanzienlijk met gemiddeld 78 bezoeken per persoon per jaar. Met de afname in genoemde kosten kan 82% van de totale kosten voor FSP (m.n. huisvesting en ambulante dienstverlening) worden gedekt. De FSP-groep had een hogere kwaliteit van leven dan de controlegroep.
Gilmer TP, Stefancic A, Ettner SL, Manning WG & Tsemberis S (2010). Effect of Full-Service Partnerships on Homelessness, Use and Costs of Mental Health Services, and Quality of Life Among Adults With Serious Mental Illness. Archives of General Psychiatry 67 (6), 645-652 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Specifiek fellowship-programma heeft positieve invloed op toenemen recovery-praktijken
Binnen de Amerikaanse Veterans Health Administration (VHA) wilde men de recovery benadering binnen de rehabilitatie programma’s verhogen door het verstrekken van specifieke fellowships aan jonge professionals (ggz-verpleegkundigen, psychologen, psychiaters). Op vijf verschillende locaties werd voor een periode van vier jaar (2004-2008) aan vier professionals een fellowship toegekend. Defellows kregen een speciale psychosociale rehabilitatie training, werden ingezet in de hulpverlening en moesten trainingen over herstel principes aan de klinische staf verzorgen. In dit artikel wordt verslag gedaan van de proces- en effect evaluatie. In 2004 en in 2008 werd bij in totaal 370 hulpverleners én cliënten de Recovery Self Assessment Scale (RSA) afgenomen. Het blijkt dat vanaf de start van het fellowship programma de oriëntatie op de herstelbenadering significant is toegenomen, zowel bij de hulpverleners als bij de cliënten. Er is ook een positieve correlatie tussen de tijd dat fellows aan een locatie waren verbonden en een toename van de RSA-scores.
Kymalainen JA, Henze KT, DeLuca M, Mitton TA, Walton HM, Duffy P, Kapungu C, Lefebvre T, Alexander WH & Pinsky J (2010). Are We There Yet? The Four-Year Impact of a VA Fellowship Program on the Recovery Orientation of Rehabilitation Programs. Psychiatric Rehabilitation Journal 33 (4), 320-327 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Integratie van benaderingen vanuit wellness, herstel en zelf-management concepten hebben meerwaarde voor psychiatrische patiënten
In dit artikel wordt de betekenis van de concepten wellness, recovery (herstel) en zelf-management uitgelegd en worden vier projecten beschreven waarin deze drie benaderingen geïntegreerd aan chronisch psychiatrische patiënten worden aangeboden. Deze drie benaderingen hebben gemeen dat ze op gezondheid gericht zijn en niet op de ziekte of stoornis. Centraal staat de empowerment van de cliënt. Wellness komt uit de sfeer van de alternatieve geneeskunde en kan worden opgevat als de permanente en bewuste inspanning om gezond te blijven en de hoogst mogelijke vorm van welzijn te bereiken. Recovery (herstel) komt oorspronkelijk uit de sfeer van de AA-beweging en wordt nu opgevat als de mogelijkheid voor personen met een ernstige stoornis (ziekte) om een volledig en bevredigend leven te leiden. Zelf-management komt uit de sfeer van de chronische somatische ziekten en is gebaseerd op het concept van ‘self-efficacy’ d.w.z. het vertrouwen dat iemand heeft in zijn vermogen om met de eigen gezondheidsproblemen om te gaan. Bij de volgende programma’s worden de drie benaderingen geïntegreerd: Wellness Recovery Action Plan (WRAP) – zelf-management als centraal element voor herstel; Mutual Support Programs – nadruk op de waarde van peers voor recovery en zelf-management; A Statewide Peer Wellness Initiative – wellness toegevoegd aan ondersteuning door ervaringsdeskundigen; Health and Recovery Peer (HARP) Project – aanpassen van zelf-management programma voor personen met ernstige psychiatrische stoornis.
Sterling EW, Von Esenwein SA, Tucker S, Fricks L & Druss BG (2010). Integrating Wellness, Recovery, and Self-management for Mental Health Consumers. Community Mental Health Journal 46 (2), 130-138 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

ACT hulpverleners zijn voor voormalige dakloze psychiatrische patiënten de belangrijkste sociale contacten
In 2007 waren er in de VS tussen de 235.000 en 434.00 daklozen. Een groot deel daarvan heeft een ernstige psychische stoornis en/of een verslavingsprobleem. In deze studie wordt door middel van interviews met 22 voormalige daklozen die door een ACT-team worden begeleid onderzocht hoe deze personen sociale steun hebben ervaren vóór, tijdens en na hun dakloze periode. De volgende meetinstrumenten werden gebruikt: de aangepaste Social Support Questionnaire Short Form (SSQSR) en de aangepaste Quality of Relationships Inventory (QRISS). Het blijkt dat de ex-daklozen de kwaliteit van de sociale contacten met de ACT hulpverleners significant hoger waarderen dan die met familie, vrienden of anderen. Opmerkelijk is dat de geïnterviewden de kwaliteit van de sociale contacten met de ACT hulpverleners ook groter vinden dan welke contacten dan ook die ze hadden in de periode dat ze nog niet dakloos waren en tijdens hun dakloze periode. In hun dakloze periode had de helft van de geïnterviewden helemaal geen sociale steun, en als er al een sociaal netwerk was bestond dat voornamelijk uit mede-daklozen.
Carton AD, Young MS & Kelly KM (2010). Changes in Sources and Perceived Quality of Social Supports Among Formerly Homeless Persons Receiving Assertive Community Treatment Services. Community Mental Health Journal 46 (2), 156-163 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Helft van patiënten die in hersteltraject gaan is binnen twee jaar redelijk tot goed hersteld
In deze Amerikaanse studie werd met behulp van het Markov ketenmodel de waarschijnlijke ontwikkeling in hun herstelproces van 658 ernstig psychiatrische patiënten gesimuleerd. Al deze patiënten begonnen in een geïntegreerd hersteltraject in Californië op het laagste niveau van herstel volgens de Milestones of Recovery Scale (MORS). De volgende niveau’s worden onderscheiden: 1. Extreem risicovol; 2. Niet betrokken, weinig coping. 3. Betrokken, weinig coping; 4. Coping en rehabiliterend; 5. Vroege fase van herstel; 6. Onafhankelijk. Door verschillende maandelijkse metingen met de MORS te verrichten konden de transitie waarschijnlijkheden in kaart worden gebracht: d.i. er werd vastgesteld welk deel van de patiënten per maand van niveau wisselde (men kan vooruit én achteruit gaan). M.b.v. het Markovmodel werden de waarschijnlijke herstel-uitkomsten volgens de MORS over een periode van 100 maanden berekend. Na 12 maanden zit slechts 8% van de extreem risicovolle patiënten (niveau 1) nog steeds in niveau 1. 40% zit in niveau 3 (Betrokken, weinig coping). Na twee jaar zit bijna de helft op niveau 4, 5 of 6. Een belangrijke drempel blijkt de overgang van niveau 3 naar niveau 4 te zijn.
Miller L, Brown TT, Pilon D, Scheffler RM & Davis M (2010). Patterns of Recovery from Severe Mental Illness: A Pilot Study of Outcomes. Community Mental Health Journal 46 (2), 177-187 Trefwoord: Herstel en ondersteuning

Speciaal gezondheidsvoorlichtingsprogramma heeft gunstig effect op de lichamelijke gezondheid van chronisch psychiatrische patiënten
Chronisch psychiatrische patiënten leven gemiddeld 25 jaar minder dan de algemene bevolking. Deze groep heeft vaker dan gemiddeld cardiovasculaire ziektes, diabetes, ziekten aan de luchtwegen en infectieziekten. Deze worden gedeeltelijk veroorzaakt door vermijdbare risicofactoren zoals roken, slechte voeding, obesitas, geringe lichaamsbeweging, drugsmisbruik, onveilig seksueel gedrag en onvoldoende toegang tot medische hulp. In deze Amerikaanse studie worden de effecten van een speciaal voor de doelgroep ontworpen voorlichtingsprogramma – Solutions for Wellness (SFW)- getest. SFW is erop gericht kennis over en houding ten opzichte van een gezondere levenstijl te verbeteren. In dit quasi-experimenteel onderzoek kregen 34 personen met een ernstige psychiatrische aandoening over een periode van 10 weken 50 voorlichtingssessies volgens SFW. Het bleek dat de kennis over gezond leven én de houding ten opzichte van het kiezen voor een gezonde levenstijl significant verbeterde ten opzichte van de controle groep (N=17). Ook was bij de interventiegroep de systolische bloedruk na die 10 weken significant naar beneden gegaan.
Vreeland, B., Minsky, S., Gara, M.A, Toto, A.M., Kosseff, C.O., Verna, M. & Haytas, L.A. (2010).Solutions for wellness: results of a manualized psychoeducational program for adults with psychiatric disorders. American Journal of Psychiatric Rehabilitation 13 (1), 55-72 Trefwoord: Herstel en ondersteuning