de ontwikkeling van een praktische inschattingsinstrument.

Achtergrond
Doel en opzet
Zelfmanagement
Inhoud instrument
Evaluatie
Toepasbaarheid

Achtergrond
Mensen met een psychiatrische achtergrond die graag weer willen werken, kunnen een beroep doen op arbeidsrehabilitatiecentra. Met behulp van deze centra slagen zij er vaak in werk te vinden (betaald of onbetaald) of weer een opleiding te gaan volgen. Maar lang niet altijd levert een ‘traject’ binnen afzienbare tijd een baan op. En als mensen werk gevonden hebben, hebben zij er vaak moeite mee om het gevonden werk te behouden.

Uit een studie naar richtlijnen voor de inschatting van arbeidsmogelijkheden van ex-psy­chia­trische cliënten (Michon en Van Weeghel, 1999) bleek dat velen in het veld vermoeden dat naarmate cliënten meer ‘greep’ hebben op hun psychiatrische problematiek, m.a.w. over effectieve ‘zelfmanagement’ beschikken, hun arbeidsrehabilitatie­proces meer kans van slagen heeft. Tegelijkertijd bleek uit die studie dat de onderzochte arbeidsrehabilitatie-instellingen behoefte hadden aan een inschattings- of assessmentinstrument om deze ‘zelfmanagement’ systematisch in kaart te brengen.

Doel en opzet
In 2003 is door het Trimbos-instituut, in samenwerking met zeven arbeidsrehabilitatie-instellingen en twee reïntegratiebedrijven, een instrument ontwikkeld bedoeld om trajectbegeleiders in de arbeidsrehabilitatie en hun cliënten te ondersteunen bij het in het kaart brengen van zelfmanagement- of copingstrategieën.
In het bijzonder gaat het daarbij om zelfmanagementstrategieën die een positieve of negatieve invloed hebben op het arbeidsfunctioneren. Het instrument moest voor begeleiders een hulpmiddel zijn om samen met cliënten te bepalen welke interventies (eventueel) op dat gebied (omgaan met psychiatrische problematiek) nodig zijn.
Gedurende het project is een eerste concept-instrument ontwikkeld op basis van literatuuronderzoek, advies en de gegevens die uit twee focusgroepen (een met professionals en een met cliënten) naar voren kwamen.

Het concept-instrument is getest bij de zeven arbeidsrehabilitatie-instellingen. Begeleiders probeerden het instrument met enkele deelnemers uit. Wij interviewden hen, analyseerden de gespreksverslagen die de begeleiders opstelden en vroegen cliënten een korte schriftelijke enquête in te vullen.
In totaal namen zesentwintig cliënten en hun begeleiders deel en op grond van hun bevindingen werd het instrument aangepast.

Zelfmanagement
Zelfmanagement is opgevat als het geheel aan acties, actieve copingstrategieën die een cliënt toepast om beperkingen die voortvloeien uit de psychiatrische problematiek onder controle te houden of een plaats te geven in diens leven (inclusief inschakelen van anderen). In dit project is gefocust op zelfmanagement voor zover relevant in het arbeidsreïntegratieproces.

Inhoud instrument
Het instrument, ofwel de methode ‘inschatting zelfmanagement in de arbeidsreïntegratie’, bestaat uit de volgende stappen:

• eerst vullen cliënten - daartoe uitgenodigd door de begeleider - een vragenlijst in,
• de begeleider voert op grond van de vragenlijstgegevens een gesprek met de cliënt,
• maakt dan een gespreksverslag,
• waarna een eventuele interventie bedacht wordt,
• Vervolgens evalueren begeleider en cliënt of de interventie(s) tot de gewenste uitkomsten geleid heeft of hebben.

In het volgende schema is de inhoud van de vragenlijst weergegeven - met voorbeelditems. De rubrieken en thema’s daarbinnen zijn tevens de gespreksonderwerpen in het interview tussen begeleider en cliënt dat plaatsvindt nadat de lijst ingevuld is.

Schema: Inhoud inschattingsinstrument zelfmanagement.

* Deze items kennen voorgestructureerde antwoordcategorieën.

Evaluatie
Enkele conclusies die getrokken konden worden zijn:

1. Zowel cliënten als begeleiders vonden het instrument nuttig en toepasselijk. Dit bleek niet alleen uit de gespreksverslagen die door de begeleiders opgesteld werden, maar ook uit de schriftelijke evaluatie (cliënten) en de telefonische interviews met begeleiders.
2. Het instrument heeft een duidelijke aanvullende waarde op de bestaande methodiek van de arbeidsrehabilitatie-instellingen. De betrokken begeleiders gaven aan dat met dit instrument het onderwerp vollediger en systematischer aan de orde komt.
3. Hoewel de methode in veel gevallen nieuwe of verbeterde inzichten opleverde, bleek eveneens in veel gevallen dat een eenmalige toepassing niet zinvol is. In bijna geen van de gevallen leidde de methode direct tot concrete afspraken met betrekking tot interventies. Vaak bleek het nodig om eerst verder onderzoek te doen naar het arbeidsfunctioneren (en het functioneren buiten de arbeidssituatie).
4. Primair doel van dit project was om een methode te ontwikkelen voor individueel arbeidsonderzoek. Verschillende schalen met gestructureerde items lijken echter ook goed in onderzoek naar groepen deelnemers gebruikt te kunnen worden, met name de schalen met vragen naar belemmeringen voor het bereiken van het werkdoel en de schaal met vragen naar 'coping door direct het arbeidsfunctioneren aan te passen’.

Toepasbaarheid
Het ontwikkelde instrument lijkt geschikt te zijn voor verdere toepassing in de arbeidsrehabilitatie. De volgende conclusies kunnen getrokken worden wat betreft verdere implementatie.

1. De betrokken begeleiders van de arbeidsrehabilitatie-instellingen vonden het zeer de moeite waard om dit instrument in hun praktijk in te bedden. Degenen die volgens de zogenoemde Individuele Rehabilitatie Benadering (IRB)werken zijn van mening dat het instrument goed in het reeds voor de IRB ontwikkelde instrumentarium past. Hoe het hier ontwikkelde instrument precies ingevoegd kan worden, zal in de toekomst uitgezocht moeten worden.
2. Begeleiders van arbeidsrehabilitatie-instellingen plaatsen wel enige kanttekeningen bij het bereik van het instrument. Het instrument is nu uitgeprobeerd bij cliënten die over de nodige vaardigheden beschikken zoals zelfreflectie en redelijk goede communicatieve vaardigheden.
3. Het instrument is nu uitgeprobeerd bij deelnemers met voornamelijk een achtergrond van psychotische stoornissen. Wij denken dat hij ook geschikt is voor mensen met andere diagnosen of ziektebeelden. Voor de arbeidsreïntegratiepraktijk is dit een belangrijk punt: zij is gefocust op arbeid, en beperkt zich daarbij niet tot één specifieke diagnosegroep. Deelnemers aan de betreffende trajecten hebben juist doorgaans sterk variërende problemen. Wij vermoeden dat het instrument ook bij andere psychiatrische problematiek toegepast kan worden (met eventuele kleine wijzigingen).
4. Verschillende onderdelen van de vragenlijst zouden in de 'hij-zij' vorm ook door begeleiders kunnen worden ingevuld. In het gesprek kunnen dan eventuele concrete discrepanties of juist overeenkomsten tussen begeleider en deelnemer vergeleken en besproken worden.

Verschillende betrokken organisaties passen het instrument inmiddels toe. Verder onderzoek is nodig om te kunnen vaststellen of de eerste gunstige bevindingen stand houden en welke aanpassingen eventueel nodig zijn.